عقيده اهل سنت و الجماعت

خلیل الرحمن سعید

در باب معجزات پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم

این تفصیل را مختصر نوشتم بنابر اینکه در فرصت سفر به منابع زیاد دسترسی نداشتم؛ اما خواستم برای دوستانی که نقد را قبل از پرسش و اعتراض را قبل از استفسار بهتر بلد هستند، نکاتی را بیان نمایم، و کلام اهل علم را در زمینه واضح بسازم. به این امید که این مختصر مفید واقع گردد، و سخن در سیاق آن فهمیده شود و در راستای قضاوت مقولات، انصاف و عدالت زیر پا نگردد.
...
اینکه گاه به قصد تجلیل و تبجیل گفته می‌شود: «فلانی از معجزات نبوی است»، صرف‌نظر از آن‌که آن فلانی چه کسی باشد، و فارغ از این‌که با او موافق باشیم یا مخالف، و یا او را ولی بدانیم یا شقی؛ موضوعی است که برخی از دوستان نسبت به آن انتقاد، و بلکه اعتراض کرده‌اند و گفته‌اند: چنین امری چگونه ممکن است، در حالی‌که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم اکنون در میان ما نیست، و دستکم میان شیخ اکبر و پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم از حیث زمانی شش قرن فاصله وجود دارد؟!
برای تبیین صحیح این مسئله، لازم است نخست شناختی ـ هرچند مختصر ـ از مفهوم معجزه و اقسام آن به دست آوریم و این مفهوم دقیق شرعی را از خلال آثار معتبر علما بررسی کنیم.

معجزه، چنان‌که امام نسفی در کتاب التمهید لقواعد التوحید بیان می‌کند، عبارت از "ظهور امر ناقضِ عادت در دارالتکلیف است، تا صدق مدعی نبوت را نشان دهد و از اینکه کسی با آوردن عمل همانند آن با او به مقابله برخاسته بتواند، عاجز باش".
(رجوع شود به: التمهید، باب دوم، کتاب وحی و نبوت)

بر اساس همین تعریف، علمای ما معجزات پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم را به دو بخش کلی ذیل تقسیم کرده‌اند:
یکم: معجزات حسی؛ همانند جاری شدن آب از لابه‌لای دستان مبارک ایشان، یا سخن گفتن آن حضرت با سنگ و مانند آن. و این نوع معجزات نیز به نوبه خود به سه دسته‌ی ذیل تقسیم می‌شود: (خارج ذاته، في ذاته، في أخلاقه)

دوم: معجزات معنوی؛ که این بخش نیز به چهار قسم ذیل تقسیم می‌گردد:
1. آنچه به حال پیامبر صلی الله علیه وسلم مربوط می‌شود.
2. آنچه به نسب ایشان ارتباط دارد.
3. آنچه به دعوت آن حضرت مربوط است.
4. آنچه به اخبار ایشان تعلق می‌گیرد.
(رجوع شود به: تبصرة الأدلة لأبي المعين النسفي، ج 2، ص 724)
از آن‌جا که بحث ما ناظر به قسم چهارم، یعنی «اخبار پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم» است، از پرداختن به فروع و تقسیمات سایر اقسام صرف‌نظر می‌کنیم و تنها به تبیین این بخش می‌پردازیم.
اخبار‌ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه وسلم نیز میتواند به زمان گذشته یا آینده تعلق گیرد.
مثلا وقایع و حوادثی که پس از رحلت سرور اکرم صلی الله علیه وسلم واقع می‌شود و پیامبر صلی الله علیه وسلم یا به‌گونه‌ی عمومی، و یا به‌صورت اختصاصی، از آن‌ها خبر داده باشد.
از جمله‌ی این اخبار، حدیث مشهور تجدید دین است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند:
«إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ لِهَذِهِ الأُمَّةِ عَلَى رَأْسِ كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ مَنْ يُجَدِّدُ لَهَا دِينَهَا»
بر پایه‌ی این خبر صادق نبوی، ظهور علمای بزرگی چون عمر بن عبدالعزیز یا ابوحنیفه، مالک، شافعی و دیگر مجددان امت در قرون مختلف، از مصادیق روشن تحقق اخبار پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم بوده و از همین جهت، از معجزات نبوی شمرده می‌شوند.
همچنین در همین چارچوب، حدیث معروف ثریا مفهوم می‌شود که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند:
«لَوْ كَانَ الْعِلْمُ عِنْدَ الثُّرَيَّا، لَنَالَهُ رِجَالٌ مِنْ أَبْنَاءِ فَارِسَ»
علما تصریح کرده‌اند که تحقق این وعده‌ی نبوی غالباً در وجود امام ابوحنیفه‌ به‌گونه‌ای آشکار متحقق است؛ از این‌رو، وی از مصادیق بارز تحقق اخبار پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم و در نتیجه، از معجزات آن حضرت دانسته می‌شود.
شاید بر پایه همین برداشت بوده است که شيخ ما، دکتر سعد الدمنهوری، امام غزالی را بزرگ‌ترین معجزه پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌دانست. و بلکه شیخ مصطفی صبری، آخرین شیخ‌الاسلام حکومت عثمانی، ظهور علمایی چون محمد زاهد کوثری را از معجزات پیامبر صلی الله علیه وسلم به شمار می‌آورد و در تجلیل از او چنین می‌گوید:
"ان صديقي الشيخ زاهد أبقاه الله للإسلام وعلمائه، غواصٌّ منقطع النظير في البحرين المحيطين، اللذين هما: علم الحديث والفقه؛ واللذين امتاز بهما الإسلام على جميع الأديان، وعلماؤه على علمائها في ضبط وتحقيق الحقائق الدينية، فأصبحا -أي العلمان، و علماؤها- أكبر معجزات محمد ﷺ، و أدومها، بعد معجزة القرآن، و أشمل منها، نظراً إلى أن إعجاز القرآن يخص فهمه بالعرب، وفهم معجزة علمي الفقه والحديث يعم كل ذي عقل و إنصاف.." (موقف العقل و العلم و العالم، شیخ الاسلام مصطفی صبری التوقادی)
«دوست من، شیخ زاهد ـ که خداوند او را برای اسلام و علمايش حفظ کند ـ غواصی بی‌نظیر در دو دریای ژرف است؛ و آن دو، علم حدیث و فقه‌اند؛ دو دانشی که اسلام به وسیله آنها بر همه ادیان برتری یافته و عالمانش بر دیگر عالمان، در ضبط و تحقیق حقایق دینی، امتیاز پیدا کرده‌اند. از این‌رو، این دو علم و عالمان آنها، پس از معجزه قرآن، بزرگ‌ترین و پایدارترین معجزات محمد ﷺ به شمار می‌آیند..»
همچنان شارحین وجود علمای صادق در هر عصر را معجزه‌ی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه وسلم دانسته‌ اند و به روایت معروف "يحمِلُ هذا العلمَ من كلِّ خلَفٍ عدولُه ينفونَ عنهُ تحريفَ الغالينَ وانتحالَ المبطلينَ وتأويلَ الجاهلينَ" استناد کرده‌اند.
..
اما جدا از آنچه بیان گردید، متکلمین ما در ذیل بحث معجزات سرور اکرم صلی الله علیه وسلم، ولایت و کرامت اولیاء را نیز داخل دانسته‌اند؛ زیرا به باور ایشان، ظهور اولیاء در اعصار مختلف، در حقیقت از معجزات پیامبر صلی الله علیه وسلم است که پس از رحلت آن حضرت تحقق یافته است. چرا که هیچ انسانی به مقام ولایت نمی‌رسد، مگر به سبب اتباع رسول اکرم صلی الله علیه وسلم و برقراری تعلق عملی و اعتقادی با آن حضرت.
مثلاً امام نسفی در کتاب تبصرة الأدلة ذیل عنوان -المعجزات التي ظهرت بعد وفاته؛ معجزاتی که بعد از وفات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم ظاهر شد- می‌گوید:
«وأما ما ظهر من معجزاته وأعلامه بعد وفاته، فكاستسقاء عمر، فإنه استسقى بالعباس، فسقوا حتى طفق الناس يمسحون أركان العباس ويقولون: هنيئًا لك ساقي الحرمين، وهذا مشهور تفتخر به بنو العباس.‌.»
امام نسفی در این مقام، نزول باران به سبب دعای سیدنا عباس رضی الله عنه را در حقیقت از معجزات نبوی به شمار می‌آورد؛ زیرا بنابر باور متکلمین اهل سنت "كل كرامة ظهرت لولي ففيها معجزة النبي صلی‌الله‌علیه‌وسلم" یعنی هر کرامتی که از ولی صادر می‌شود در حقیقت معجزه‌ی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه وسلم است.
سپس امام نسفی در ادامه همین بحث چنین توضیح می‌دهد:
«وذلك لأنه لو تأمل لعرف أن كل كرامة لولي معجزة للرسول عليه السلام؛ فإن بظهورها يعلم أنه ولي، وكونه وليًا على كونه محقًا في عقيدته وتابعًا للرسول مقرًّا برسالته دليل على صحة رسالته؛ فكان ذلك على هذا التدريج دليلًا على صدق الرسول فيما ادعاه من الرسالة وبلّغ من الدين والشريعة»
(تبصرة الأدلة، ج 2، ص 777).
البته این قاعده تنها مورد تأیید علماء ماوراء النهر نیست، بلکه بنابر اطلاع نگارنده، هیچ عالمی از گذشته تا امروز با این اصل مخالفت نکرده است؛ و علمایی چون ابن تیمیه، ابن کثیر و دیگر ائمه علم، این قاعده را بارها در آثار خویش مورد تایید و تأکید قرار داده‌اند.
مثلا امام ابن کثیر در بحث المعجزات از کتاب البدایة و النهایة می‌گوید:
"وذكر غير واحد من العلماء أن كرامات الأولياء معجزات للأنبياء؛ لأن الولي إنما نال ذلك ببركة متابعته لنبيه، وثواب إيمانه."
(رجوع شود به: معجزات النبي صلى الله عليه وسلم من كتاب البداية والنهاية، تحقیق السید ابراهیم امین)
و همانند این قول را ابن قیم در مدارج السالکین بیان می‌کند و می‌فرماید:
"وكرامات الأولياء: هي من معجزات الأنبياء. لأنهم إنما نالوها على أيديهم وبسبب اتباعهم فهي لهم كرامات.." (مدارج، فصل انواع السکینة، ص. 473)
و امثال این قول از ابن تیمیه و سائر علما بسیار نقل گردیده و شارحین کلام علما در این مورد مفصلاً توضیح داده‌اند و معرفت،‌ ولایت و علما را از بزرگترین معجزات معنوی رسول اکرم صلی‌الله علیه‌وسلم به شمار آورده‌اند‌.
"وقد جزم الإمام ابن تيمية - رحمه الله - أن كرامات الأولياء من معجزات النبي صلى الله عليه وسلم، وأوضح أن الآيات الدالة على نبوة محمد - صلى الله عليه وسلم - وعموم رسالته نوعان:
الف: ما صار معلوما بالخبر الصادق كمعجزات موسى وعيسى عليهما السلام.
ب: ما هو باق إلى اليوم، كالقرآن الذي هو من أعلام نبوة النبي صلى الله عليه وسلم، وكالعلم والإيمان الذي في أتباعه؛ فإنه من أعلام نبوته، وكشريعته التي أتى بها؛ فإنه من أعلام نبوته، وكالآيات التي يظهرها الله وقتا بعد وقت من كرامات الصالحين من أمته، وظهور دينه بالحجة والبرهان، واليد والسنان، والعقوبات"
(رجوع شود به: کتاب فقه الدعوة فی صحیح البخاری از سعید بن علی القحطانی، ص. 768)
بناء با فهم این مسئله، دانسته می‌شود که وجود اولیاء الهی و به تبع آن کرامت آنان از بزرگترین معجزات سرور مختار صلی الله علیه وسلم است، زیرا چنانکه بیان‌ نمودیم، این مقام به برکت اتباع وی حاصل گردیده و نتیجه‌ی دعوت ایشان صلی‌الله‌علیه‌وسلم است. به همین خاطر، قول اینکه ابوحنیفه یا شافعی از معجزات نبوی باشند، من باب گستردگی علمی که دارند و یا خدماتی که آنها انجام داده‌اند و تاثیری که در حفظ و صیانت دین داشته اند، موردی است که نزد اهل تحقیق و دانش معلوم و ثابت است و نیز تصدیق اخباری است که در باب ظهور مجدد و علما در آینده بیان شده است.

از این‌مختصر معلوم می‌گردد که برخی از معجزات پیامبر اکرم صلی‌الله علیه وسلم بعد از وفات وی متحقق می‌گر‌دد و وقوع اخبار پیامبر صلی‌الله‌علیه وسلم و نیز بروز علما و کرامت اولیاء از این دسته از معجزات است.
...
اما در ارتباط با شیخ اکبر، سخن بسیار است. همین‌قدر کافی است که علمای بزرگی چون امام سرهندی و دیگران با وجود نقد شدید نظریات ایشان، وی را از اولیاء برشمرده‌اند و به مقامات او اذعان کرده‌اند. چنان‌که امام مجدد، با نقد بر ظاهر برخی عبارات وی، نظریه‌ی «وحدة الوجود» او را با ارائه‌ی نظریه‌ی «وحدة الشهود» اصلاح نموده و در عین حال، در حقّ او تعبیر «قدس الله سره» را به کار برده است.
بلکه بزرگانی چون علامه جلال‌الدین سیوطی در دفاع از آراء وی، کتاب «تنبيه الغبي بتبرئة ابن عربي» را نگاشته و در آن می‌گوید:
«الأفضل عندي في ابن عربي اعتقاد ولايته وتحريم النظر في كتبه إلا الراسخون في العلم».
همچنین علمایی چون علامه عبدالوهاب الشعرانی، با آن‌که برخی آثار منسوب به وی را مدسوس میداند، شخص وی را از مقرّبان درگاه الهی دانسته است. و نیز محدثی بزرگی چون علامه انورشاه کشمیری در حقّ وی سکوت اختیار کرده است.
کما اینکه علامه نابلسی و شیخ محمد صدیق الغماری از مریدان مکتب شیخ اکبر شناخته می‌شوند. بل سخنان مشایخ و محدثین شام در تایید وی معروف و مشهور است.
البته کم نیستند علمایی که وی را تکفیر کرده‌اند و ظاهر برخی عبارات او را بر زندقه حمل نموده‌اند.
علی‌ای‌حال، شیخ اکبر همچنان محلّ نزاع و اختلاف است و ما به تأسی از امام مجدد و امام سیوطی و نیز نظر به آنچه از مشایخ خویش فرا گرفته‌ایم، وی را عالم و در عین حال صاحب نظریات شاذ می‌دانیم و برخی آثار وی را مدسوس می‌بینیم و نهایتاً تقلید در تصدیق ایمان اشخاص را بهتر از تقلید در تکفیر آنان می‌دانیم.
والله أعلم، ورضي الله عن ساداتنا وعلمائنا.

ا ب ت ث .
بد نیست اگر چنین سؤال شود که وقتی دولت های غیر مسلمان در عصر حاضر بشنوند و ببینند که گروه های از مسلمانان وجود دارد که می گویند وقتی به قدرت برسیم وخلافت را برپا کنیم از این دولت های غیر مسلمان می خواهیم که برای ما جزیه بپردازند. یعنی سرزمینهای خودرا برای ما بسپارند و ما در عوضِ نکشتنِ ایشان از ایشان به گرفتنِ جزیه اکتفا می کنیم. و یا هم اگر مجبور ماندیم و زور مان نرسید معاهده می بندیم ومدت معاهده هم بیش از ده سال نباشد.و همچنین از اینکه راه رسیدن به فتح ان دولتهای غیر مسلمان از دولت های مسلمانانی می گذرد که با ما بیعت نکرده اند پس در قدم اول بر همین مسلمانان حمله می کنیم و دولت هایشان را ضمیمهء خود میسازیم.
خوب،حالا این دولت های غیر مسلمان حق دارند که برای چنین گروه یا گروه ها اجازهء رسیدن به قدرت را ندهند،به هر طریقی مانع خلافت آنان شوند؟ یا این حق را ندارند وباید منتظر چوب این جزیه خواهان باشند که در آنجایشان فرو رود؟ و بگویند " آی ایم سو سو ساری سیر، دیس ایز مای مونی پلیز تیک ایت دونت کیل می.
واقعا جوابِ این سوال بسیار مشکل است،اصلاً جوابی ندارد.
چونکه انسان عاقل وقتی چنین سؤال را بشنود میگوید چه یک سؤال بی معنایی است. مگر این هم موضوعیست که در عصر حاضر به این فکر کرد؟
ولی از کمدی های روزگار این است که چنین زعم در عصر ما در میان طیفی از جوانان وجود دارد، بلی،دنیای ما مسلمانان به همچو مزاعم آلوده است گرچند که سطح این آلودگی از جامعه تا جامعه فرق کند.
عجیب این است که اکثریتِ گروه های از این قبیل عین همین جزیه خواهی را در آغاز تأسیس خود یا همان صباوتِ خود و در مرحلهء شباب خود از طریق رسانه یا میدیای همین دولت های غیر مسلمان تبلیغ ونشر می کنند، باز وقتی که در قعرِ خانهء خود به تصادم می افتند مرکز تبلیغ و فرماندهی خودرا در یکی از پایتخت ها وشهرهای همین دولت های غیر مسلمان ایجاد می کنند، و باز برای گرفتن اجازهء یگان مظاهره به پولیس همان دولت غیر مسلمان مراجعه می کنند.
عجیب تر اینکه بعضی این گروه ها وقتی به قدرت برسند همه مصروفیتشان جمع کردن بساطِ همان رفقای خود میشود که در جزیه خواهی روزی با هم متفق بودند.
یا هم بعد از رسیدن به قدرت برای دولت های غیر مسلمان به باج دهی می پردازند، تا این دولت های غیر مسلمان لقمهء عیش تازه به گلو رسیده را چپ نکنند.یعنی در نیشه خار نزنند.
چندین دهه است این ماجرا اینجا و آنجا مشاهده میشود، به یک دیالکتیکِ جوامعِ مسلمان تبدیل شده است،بهانه برای دکتاتوری ها شده است.مظهربارزِ ارتجاع شده است،نتیجهء بنا کردن افکار بر بسا روایات مبهم و حتی جعلی شده است که گویا از فرا رسیدن چنین خلافت های خبر می دهد.
باز هم دیرتر فهمیدن بهتر از هیچ نفهمیدن است.
رئیس جمهور سوریه احمدالشرع که تا دیروز هم اهلِ همین منوال تفکیر بود اما دیروز در یک محفل با شکوه که به مناسبت گذشت یکسال از سقوط رژیم سابق برگذار شده بود سخنان معنی داری ارایه داشت، منجمله اینکه گفت:
ما از کشوری هستیم که هشت هزار سال قدامت دارد و این قدامت یک قدامتِ تمدنی است، پس تاریخ ما به یک حقبه محصور نمیشود.
همچنان گفت: این درست نیست که گفته شود انقلاب سوریه یک انقلاب مسلمانان سنی است، بلکه انقلاب همه اطیاف این کشور است که برای تحقیق عدالت و برای شکستن زندان ها و برگشت به خانه ها وبالآخره برای ایجاد یک جامعهء مرفه صورت گرفته است.
بلی:جامعهء نسبتا با سواد حتی جنگجوی خود را با سواد می رویاند.

بخاطری که در مورد بحث تاریخیی جزیه سوءِ فهم صورت نگیرد به همین عبارت پرمعنای فقهای مذهب حنفی اکتفا می کنم که هزار سال پیش، مشخصا همان زمان که چنین باج وخراج ستانی رسم همان زمان بود نوشتند: " وانما وجبت بدلاً عن النصرة" واین جزیه لازم برای این شد که از پردازندگان آن دفاع می شود.
بعدها فقهای دیگری همزمان با ظهور دولت مدرن این عبارت را چنین بسط دادند که مشارکتِ خودِ غیرمسلمان در خدمتِ نظامیی کشور، جزیه را از وی ساقط میسازد.
فقهاء در بارهء معاهدات نیز بحث مفصل کردند.
خلاصه بعضی جوامع مسلمان الحمدلله به صفحهء دوم وسوم کتاب رسیده اند و بعضی دیگر در همان الف با تا ثا گیر مانده اند.

به قلمِ: دکتور محمد صخره دروازی
برگرفته از صفحه فیسبوک شان

د. عمر جویا

اینکه فاضل‌ترین شخص بعد از نبی کریم علیه السلام – یعنی کسی که بیش‌ترین ثواب را نزد خدای تعالی دارد – چه کسی است نیز مورد اختلاف قرار دارد. اهل سنت و قدمای معتزله می‌گویند که آن ابوبکر است، و شیعه و اکثر متأخرین معتزله می‌گویند که آن علی رضی الله عنه است. هردو طرف دلائل فراوان دارند.

بهتر اینست که این بحث فروگذاشته شود و امر آن به خداوند متعال تفویض [و واگذار] گردد، زیرا هیچ فایده‌ای در این بحث نیست جز احتمال گناه. حق اینست که هر یک از خلفای چهارگانه نزد خدای تعالی و پیامبرش مشرف و مکرم اند، و طعن در حق هیچ کدام شان قطعاً جائز نیست. در غیر آن، هرگونه طعن به آن‌ها طعن به خود رسول الله ﷺ خواهد بود، چون آنحضرت علیه السلام در مدح و فضل هر کدام شان سخن گفته است. از آنجایی که آن‌ها مختص به زیادتِ شرف و کرامت در میان صحابه و تائیدِ دین بودند، حکمت الهی اقتضاء کرد که هر یک شان را بهره‌ای از امامت باشد؛ پس ایجاب کرد که ترتیب امامت همین‌گونه بوده باشد، وگرنه بعضِ شان ناامید می‌گشتند. آنچه که بر این تأکید دارد سخن آنحضرت علیه السلام است که فرمود: «خلافت پس از من سی سال است».

شمس الدین سمرقندی: «الأنوار الإلهیة»

برگرفته از: «مبادی کلام و مسائل توحید» (ص 486)

عمر جویا

این یادداشت را چندین ماه پیش نوشته بودم، ولی به نشر نرسانده بودم. هدفم ازین نوشتار، بحث و مناظره با سلفی‌ها و وهابی‌ها نیست، بلکه هدفم تفکیک و تشخیص آرای مذهب حنفی در این دسته از مسائل است، تا خود ما شناختِ درست و فهم درست از موقف متقدمین احناف داشته باشیم. تبلیغ آرای سلفیت تحت نام حنفیت، باعث شده که آرای مذهب حنفی در بسا از مسائل نزد ما مُشتبه بگردند. بنابراین، صرفِ نظر از گرایشات شخصی هرکدام ما – در مسائلی که نه واجب اند و نه سنت مؤکد، و انجام دادنِ آن‌ها ربط به گرایش فکری و ذوق قلبی هر شخص دارد – دانستنِ موقفِ متقدمین مذهب حنفی در این دسته از مسائل خود حائز اهمیت علمی است، بخصوص برای کسانی که به «صداقت علمی» ارزش قائل اند. ثانیاً، جلوگیری از رخنه‌های تکفیر - که امروز هر عملی را شرک میدانند و عجولانه حکم به مشرک گشتن مسلمانان میکنند - ایجاب میکند که در این مسائل، بحث را بر حدِ حقیقت و اعتدال برگردانیم.

بحث در این مسئله در دو سطح است. یکی، از دیدگاه کلامی، و دوم از دیدگاه فقهی.

1) توسل از دیدگاه کلامی

سلفی‌ها با ما توافق می‌ورزند که طلبِ شفاعت از نبی ﷺ، طلبِ مغفرت‌خواستن از نبی، و توسل به نبی (جهتِ مستجاب گشتنِ دعای بنده به درگاه الهی) در زمان حیات نبی جائز بود/است، بلکه سلفی‌ها ازین امر انکار ورزیده نمی‌توانند. پروردگار متعال در سه جا از مغفرت طلب کردنِ پیامبر برای گنهکاران امتش یادآوری می‌کند، منجلمه اینکه:
* {وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا} «اگر آنها هنگامی که بخود ظلم کرده بودند به نزد تو می‌آمدند، و آمرزش خدا را طلب می‌کردند، و پیامبر برای شان آمرزش می‌طلبید، واقعاً خدا را توبه پذیر مهربان می‌یافتند» (النساء: 64).
* {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَن لِّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} «پس چون برای پاره‌ای از امور خویش از تو اجازه بخواهند، هر کدام شان را که خواهی اجازه بده، و از خدا برای ایشان آمرزش بخواه. حقا که خداوند آمرزنده و مهربان است» (النور: 62).

ولی اختلاف ما و سلفی‌ها در باب جواز آن پس از وفاتِ نبی کریم ﷺ است. سلفی‌ها می‌گویند که توسل به نبی پس از وفاتش، نه تنها که جواز ندارد بلکه شرک است، زیر آن‌ها استدلال می‌ورزند که توسل جستن در غیابِ نبی به معنای حاضر و شنوا پنداشتنِ نبی ﷺ است و این کفر می‌باشد.

ما می‌گوئیم که در توسل به نبی ﷺ پس از وفاتش سه شرط است:
(1) دعا به درگاه خداوند متعال کرده می‌شود، و اعتقاد ورزیده می‌شود که مغفرت کننده و برآورندۀ حاجت تنها خداوند متعال است.
(2) اعتقاد ورزیده می‌شود که تنها خداوند متعال حاضر و شنوا و بیناست، که از دعای باطنی و زبانی هر بنده آگاه می‌باشد.
(3) اعتقاد ورزیده می‌شود که اگر خداوند متعال بخواهد، ملائک و فرشتگان دعای بنده را به سمعِ نبی می‌رسانند، چون اعتقاد اهل سنت بر زنده بودنِ ارواح انبیاء علیهم السلام است.

زمانی‌که علمای اهل سنت بر جواز توسل پس از وفات رسول الله ﷺ سخن گفته اند، این سه شرط فوق الذکر را به فرض گرفته اند، ولو که بر این‌ها تصریح هم نبخشیده باشند. بنابراین، توسل به نبی قطعاً شرک نبوده، بلکه نشانۀ صدق و اخلاص به نبی کریم ﷺ است.

زمانی‌که ما بنابر فرمانِ پروردگار متعال که {إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} (الأحزاب: 56) به پیامبر درود می‌فرستیم، اعتقاد داریم که درود ما را لزوماً پیامبر ﷺ نمی‌شنود مگر اینکه خداوند متعال بخواهد، و اعتقاد داریم که پیامبر هیچ نیازی به درود فرستادنِ ما ندارد چون ملائک و فرشتگانِ آسمان‌ها – که شاید تعداد شان به ملیون‌ها و ملیاردها ملک و فرشته برسد (والله اعلم) – همیشه و همواره بر پیامبر درود می‌فرستند. پس ما با درود فرستادن به پیامبر در واقع بخود خدمتی انجام می‌دهیم، تا با درود به نبی صدق و اخلاص خویش را به نمایش بگذاریم. به همین‌گونه، در دعایی که یک شخص به درگاه الهی می‌کند و اگر در آن به نبی کریم ﷺ توسل بجوید تا دعایش مستجاب گردد، این ابراز صدق و اخلاص به پیامبر است نه چیزی دیگر.

در گذشته، کرامیه (که یکی از گروه‌های مجسمه در خراسان و سیستان بودند) می‌گفتند که نبی پس از وفاتش نبی نیست، یعنی با وفاتش نبوت از وی زائل می‌یابد. این را ابوشکور سالمی در «التمهید لبیان التوحید» (ص 167-168)، امام ابوالمعین نسفی در «بحر الکلام» (ص 190-191) و رکن الدین سمرقندی در رسالۀ «العقیدة الرکنیة» بیان کرده اند. درحالی‌که ما به این باوریم که وفاتِ محمد مصطفی ﷺ هیچ تغییری را در نبوت او و در احکام مربوط به نبوت او وارد نکرده است. پس همانگونه که حکم فرستادنِ درود بر پیامبر پس از وفاتش ادامه دارد (که امت بر این امر اجماع دارد)، توسل نیز پس از وفاتش جائز است. ولی از آنجایی که پیامبر نزد ما حضور ندارد، توسل بگونۀ مستقیم نه، بلکه بطریق دعا به درگاه الهی صورت می‌گیرد.

اینکه سلفی‌ها استدلال می‌کنند که توسل به نبی‌ای که وفات نموده شرک است، این سخن مبنایی ندارد. آیا متوجه نشده ایم که در آذان و کلمۀ شهادت، ما نمی‌گوئیم که «کان محمد رسول الله» (محمد پیامبر خدا بود) بلکه می‌گوئیم «أشهد أن محمداً رسول الله» (شهادت می‌دهم که محمد پیامبر خدا است)؟! ولو که محمد ﷺ در قالب حیات جسمانی هم نیست، ولی ما در کلمۀ شهادت و در آذان دادن به صیغه‌ای حرف می‌زنیم که دلالت بر زنده بودن او دارد. آیا مسلمانی می‌تواند جسارت ورزد و در مقابل ما بگوید که اینگونه سخن گفتن شرک است؟!

*********************
2) بحث فقهی در این مسئله

[الف]. تا جایی که من مطالعه دارم، سخن صریحی که از امام ابوحنیفه، امام ابویوسف و امام محمد شیبانی در تحریم یا تجویز توسل نقل گردیده باشد در کتب ظاهر الروایه وجود ندارد. در یکجا در کتاب «الجامع الصغیر»، امام شیبانی از امام ابوحنیفه یاد می‌کند که «وکان یکره أن یدعو الرجل: أسئلک بمعقد العز من عرشک» (ابوحنیفه ناپسند می‌دانست که شخصی در دعا بگوید: الهی من ترا از پیمان‌گاه عز در عرش تو می‌خوانم).

امام قدوری و ابوالعباس ناطقی از مشایخ عراق، و امام بزدوی و امام سرخسی از علمای ماوراءالنهر توضیح می‌دهند که امام ابوحنیفه این دعا را به سه دلیل مکروه و ناپسند می‌دانست:
(1) نسبت دادنِ عز به مکان مشخص، توهمی را ایجاد می‌کند که گویا خداوند متعال تنها در همان مکان موصوف به عز باشد («شرح الجامع الصغیر للسرخسي»، ص 345؛ «شرح مختصر الکرخي للقدوري»، ص 1250)، درحالی‌که عز و جاه خداوند متعال فراتر از عرش است و جمیع مخلوقات را دربر دارد.
(2) نسبت دادنِ عز به عرش مبادا گمانی را ایجاد کند که گویا عز و بزرگیِ او تعالی وابسته به عرش است و چون عرش مخلوق است، پس عز او نیز حادث باشد («شرح الجامع الصغیر للبزدوي»، ص 145).
(3) گروه مجسمه و حشویه این دعا را با الفاظ «بِمَقعَد العز من عرشك» (یعنی، از نشستگاه یا نشیمنگاه عز در عرشت) نیز روایت کرده اند، که صریحاً مکان را به خداوند نسبت می‌دهد و چنین توصیف مردود و باطل است («شرح الجامع الصغیر للبزدوي»، ص 145؛ «الأجناس للناطقي»، ج1، ص 445).

بنابراین، کراهیت دعای فوق الذکر باید بر مبنای همین سه دلیل که دو تن از علمای متقدم عراق و دو تن از مجتهدین ماوراءالنهر توضیح داده اند شناخته شود. اینکه سلفی‌ها این مسئله را دلیل آورده حکم می‌کنند که گویا نزد امام ابوحنیفه چنین دعا کردن «شرک» باشد یا در مجموع توسل ناجائز باشد، چنین ادعا هیچ سنخیتی ندارد.

[ب]. در بعضی از کتب فتاوی و شروح آمده است که: «کراهیت دارد اینکه شخصی در دعایش بگوید که «به حق پیامبرانت و رسولانت» یا به حق فلان، زیرا هیچ کسی را حقی بر خداوند جلّ شأنه نیست» (بدائع الصنائع في ترتیب الشرائع، ج 5، ص 126؛ خزانة الفتاوی، ص 427). قاعده اینست که هرگاه فقهای حنفی در فصول استحسان و کراهیت در کتاب‌های شان از مکروه بودن امری یاد کرده باشند، این کراهیت تنزیهی است نه کراهیت تحریمی (جواهر الفتاوی). ولیکن همین منابع فوق الذکر همچنان تذکر می‌دهند که امام ابویوسف در اینگونه دعا کردن مشکلی نمی‌دید.

همچنان، بعضی دیگر از فقهاء گفته اند که در آثار و کتب متقدمین، اقوالی مبنی بر جائز بودن الفاظ «بحق نبیک» آمده است («الفتاوی السراجیة»، امام اوشی فرغانی، ص 316).

به هر حال، ولو که کراهیت چنین نوع دعا کردن را رأی اکثریت متقدمین حنفی هم بگیریم، بازهم ادعا کردنِ سلفی‌ها مبنی بر اینکه چنین نوع دعا کردن «شرک» باشد قطعاً تحریف آرای احناف است.

حتی کراهیت بر لفظِ «بحق نبیک» دلالت بر کراهیت کلیِ توسل ندارد، زیرا بسا از افراد چنین نیز دعا میکنند که «الهی پیامبر را شفیع می‌آورم که....». در این نوع دعا کردن، هیچ مشکلی وجود ندارد.

[ج]. امام ابومنصور ماتریدی در «تأویلات أهل السنة»، امام ابواللیث سمرقندی در تفسیر «بحر العلوم»، امام نجم الدین نسفی در «التیسیر في التفسیر» و امام ابوالبرکات نسفی در «مدارک التنزیل وحقائق التأویل» در ارتباط با آیتِ {وَكَانُوا مِن قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا} «و از پیش آنرا وسیلۀ پیروزی خویش بر کافران می‌پنداشتند» (البقرة: 89) روایت ذیل را نقل می‌کنند که یهودیان زمانی‌که در جنگ با مشرکان عرب قرار گرفتند و شدت جنگ به ایشان غلبه نمود، تورات را برکشیدند و دست خویش را بر نام مذکور برای محمد ﷺ گذاشتند و دعا کردند که «اللهمَّ إنَّا نسألُك بحقِّ نبيِّك الذي وعدتنا أن تبعثَهُ في آخر الزمان أن تَنصرَنا اليوم على عدوِّنا».

گذشته از بحث در باب صحت اسناد این روایت، آنچه مهم است اینست که این دسته از علمای متقدم حنفی مشکلی در این روایت نمی‌دیدند بلکه این را تفسیرِ درست همین آیت گزارش داده اند.

*********************
پس خلاصۀ مطلب اینست که:

1) سخن صریحی که از امام ابوحنیفه، امام ابویوسف و امام محمد شیبانی در تحریم یا تجویز توسل نقل گردیده باشد در کتب ظاهر الروایه وجود ندارد، ولی احتمال راجح مبنی بر تجویز آن است.

2) در باب الفاظی چون «بحق نبییک» یا «بحق محمد» میان علمای متقدم حنفی اختلاف نظر وجود دارد؛ اکثریت شان این شیوۀ دعا کردن را مکروه و ناپسند دانسته اند (نه بخاطر اینکه گویا ظن شرک در این می‌رود، بلکه بخاطر اینکه هیچ کسی را حقی بر الله متعال نیست)، و غالباً مراد علمای حنفی از کراهیت، کراهیت تنزیهی است نه کراهیت تحریمی. ثانیاً، کراهیت تنها بر همین نوع لفظ است، نه کراهیتِ کلی بر توسل با الفاظ متفاوت‌تر.

3) توسل شرطِ پذیرش دعا نیست، یعنی واجب نیست که هر مسلمان لزوماً به توسل بپردازد، ولی این را نیز کسی ادعا کرده نمی‌تواند که توسل شرک باشد. کسانی از سلفی‌ها که امروز حکم به شرک بودن الفاظ فوق الذکر ویا هم شرک بودنِ توسل در عموم می‌دهند، این رَوِش افراطی و تکفیری‌ای است که هیچ جایگاهی نزد احناف ندارد.

عمر جویا

بجز پیامبر بزرگوار (علیه الصلاة والسلام) و اصحاب کرام، دیگر هیچ شخص و گروهی را به جایگاهی بلند نبرید که انکار از فضیلت آنها را یا کوچکترین نقد بر آنها را مستوجب کفر و ضلالت تلقی کنید، حتی اگر آن شخص امام ابوحنیفه - امام اعظم اهل سنت و جماعت - نیز باشد. اگر کسی بر بعضی از آرای امام ابوحنیفه نقدی داشته باشد یا بگوید که من فضیلت ابوحنیفه را نمی‌پذیرم، ما نباید که آن شخص را اهل نفاق، اهل ضلالت، اهل خذلان، ناصر دشمن، حامی دشمن وغیره بنامیم، اگر چنین کنیم بدون شک که ما در جمع تکفیری‌ها پیوسته ایم.

اگر موقف ما در باب علمای اسلام که وارث نبی اند چنین باید باشد، سزاوارتر از آن اینست که عین همین موقف را در باب شخصیت‌های سیاسی اسلام نیز اختیار کنیم، چه آن شخص سلطان محمود غزنوی باشد، چه صلاح الدین ایوبی باشد، چه احمدشاه مسعود باشد، چه ملا محمد عمر باشد، یا چه حماس باشد. زیرا این شخصیت‌های سیاسی در معرض بلندتر «خطای اجتهادی» نسبت به علماء قرار دارند. مثلاً مسلمانانی که بر تصمیمِ صلاح الدین ایوبی در حکم کشتنِ شهاب الدین سهروردی نقد کردند و صدا بلند کردند، نباید به این معنا تفسیر گردد که گویا آن‌ها با صلیبی‌ها همنوا بوده باشند، هرگز نه!

هیچ یک از شخصیت‌های سیاسی اسلامی (بجز خلفای راشدین رضوان الله اجمعین) سزاوار این نیستند که محک کفر و ایمان مسلمانان قرار داده شوند.

به یاد داشته باشیم که نخستین تکفیر در جهان اسلام، تکفیر بنابر اختلاف سیاسی بود. خوارج بنابر اختلاف سیاسی به تکفیر متباقی اصحاب پرداختند، نه بخاطر اختلاف در مسائل فقهی یا عقیدتی.

اگر اصحاب کرام در صلح حدیبیه بر تصمیم پیامبر بزرگوار (صلی الله علیه وسلم) ملاحظاتی داشتند و نگرانی و ناخشنودی خود را به پیامبر ابراز کردند ولو که می‌دانستند که مُحتمل است آن تصمیم پیامبر برای موافقت به صلح حدیبیه مبنی بر وحی بوده باشد، پس هیچ رویداد سیاسی مابعد در جهان اسلام - که دست اندر کاران این رویدادها اشخاص معصوم نیستند بلکه در معرض بیش‌تر خطای اجتهادی و حس «غرور سیاسی» قرار دارند - نمی‌تواند چنان تلقی گردد که نقد و اعتراض بر آن رویداد سیاسی حیثیت کفر و ضلالت، یا حیثیت همسویی با دشمن را داشته باشد!

جای تأسف است دوستانی که شعار خود را مبارزه با تکفیر اعلام داشته بودند، نقد مرا بر شیوه و رویکرد حماس (و نه بر نفسِ مقاومت و نه بر اصلِ مبارزه شان) دلیل کافی بر انتساب به اهل خذلان، همسویی با صهیونیزم، اهل ضلالت وغیره دانستند. درحالی‌که نقد ما بنابر حسِ صیانت از جان و زندگی صدها هزار مسلمانان عوام در غزه بنا است، و هر مسلمانی حق دارد که بپرسد تا چه مقیاس تباهی و انهدام یک شهر و تا چه مقیاس شهادتِ مردم عوام (که پناهگاه‌هایی در تونل‌ها ندارند و اطفال شان از آن مقدار مواد غذایی که اسیران زن اسرائیلی در اسارت شان برخوردار بودند برخوردار نیستند) تحتِ اهداف و مقاصد جهاد موجه بوده می‌تواند و فراتر از آن به انتحاری دسته‌جمعی و به تهلکه انداختن یک جامعه مقرون نگردد. خاصتاً اینکه من در این ابراز نگرانی تنها نیستم، بلکه این نگرانی را چندین تن از علمای خود فلسطینی چون شیخ سلمان بن نصر الداية (استاد اسبق علوم شرعی در دانشگاه غزه)، عدنان ابراهیم (دانشمند فلسطینی الاصل) و دیگران قبلاً بیان کرده اند، و مردم عام در غزه نیز این نگرانی و انزجار شان را در چندین مواقع ابراز کرده اند؛ اینکه شما همۀ این‌ها را «جاسوسان دشمن» قلمداد میکنید - به تبعیت از رویکرد وهابی‌ها و سلفی‌ها - مسئلۀ دیگر است.

بار دیگر اذعان میدارم که هیچ شخصی اصلِ مقاومت مردم غزه را، نفسِ مبارزۀ شان را، و قربانی‌هایی را که آنها در این راستا میدهند زیر سوال برده نمی‌تواند و نقد نمی‌کند، بلکه نقد تنها متوجه شیوه، رویکرد و طرزالعمل ویا متوجه اینست که یک جامعۀ اسلامی تا چه حد و تا چه سطح در شهادت دادن می‌تواند پیش برود، و فراتر از آن اصلِ مقصود جهاد را - که عبارت از حفظِ امنیت و آزادی مسلمانان و تقویت نیرومندی شان است - منتفی نسازد. این پرسش/نقد جای بحث است، و هرکس می‌تواند نظریات خود را داشته باشد. اگر توان حرمت به نظریۀ مخالف را نداریم، حد اقل از تکفیر غیرمستقیم پرهیز ورزیم.

(بحث‌های تخصصی در علم کلام)

اینکه آیا وجود عینِ ماهیت است یا زائد بر آن، یکی از مسائلی است که هم در میان اشعریه و هم در میان ماتریدیه اختلاف نظر وجود دارد. هرچند متأخرین اشعری در این مسئله به اتفاقِ نظر گرائیده اند، اما این مسئله در میانِ متأخرین ماتریدی بازهم مغشوش مانده است.

امام ابوالحسن اشعری گفته بود که وجود عینِ ماهیت است، ولیکن متأخرین اشعریه چون فخرالدین رازی به این رأی رفته اند که «وجود زائد بر ماهیت است»، به این معنی که وجود و ماهیت به عینِ مفهوم نیستند.

در مکتب ماتریدی، مفصل‌ترین بحث را در این مسئله شمس الدین سمرقندی دارد، و او به این رأی است که اگر وجود بحیث «کَون» (بودن و هستی) گرفته شود، پس وجود عین ماهیت نیست. او استدلال می‌ورزد که «اگر وجود عینِ ماهیت باشد، کی درست بوده می‌تواند که در باب واجب الوجود گفته شود ذاتِ او اقتضای وجودش را می‌کند؟» (المعارف: ج1، ص339).

امام ابوالمعین نسفی نیز صراحت بخشیده است که ماهیت زائد بر وجود است؛ زمانی‌که او در باب تسمیه و نسبت دادن اسم توصیفی به یک مسما بحث می‌کند می‌نویسد: «تسمیه، یا برای دلالت ورزیدن بر وجود محض وضع می‌گردد مانند لفظ موجود و لفظ شیء، یا برای دلالت ورزیدن بر معنای ورای وجود وضع می‌گردد، که این معنی همانا ماهیت است که بواسطۀ آن یک نوع از نوع دیگر تمایز می‌یابد، مانند اسمِ اسب، الاغ، انسان و شیر، زیرا هر یک از این اشیای مسما دارای ماهیتی است که آن را از آن‌دیگرش از حیث صورت مخصوص یا خاصیت لازم متمایز می‌گرداند. چنین ماهیت و خاصیت به دو قسم است: قسم اول به معنی‌ای زائد بر ذات راجع است، و قسم دوم به خصوص و عموم راجع است. پس تسمیه در قسم اول دلالت بر معنی‌ای ورای وجود محض [برای مسما] دارد که بواسطۀ آن به نوع علی‌حده مختص می‌گردد، مانند نطق و پرورش برای انسان» (تبصرة الأدلة: ج 1، ص 202).

ولیکن متأخرین ماتریدی در این مسئله به اختلاف پرداختند، و تعدادی به رأی متقدمین اشعری رجوع کردند؛ مثلاً صدرالشریعه عبیدالله محبوبی می‌نویسد: «نزد اهل حق، وجود هر چیز عینِ ماهیت اوست» (تعدیل العلوم: ج1، ص 288) و بر شمس الدین سمرقندی مُعترض می‌شود که «صاحبِ صحائف [در این مسئله] دچار تناقض گشته است» (تعدیل العلوم: ج1، ص 293). کمال الدین بیاضی‌زاده نیز می‌نویسد که «نزد ماتریدیه، در واجب و ممکنات، وجود زائد بر ذات نیست» (إشارات المرام عن عبارات الإمام، ص 199). در مقابل، تعداد دیگری از متأخرین ماتریدی چون شمس الدین سمرقندی و کمال الدین اندکانی با امام ابوالمعین نسفی هم‌نظر مانده اند. اندکانی می‌نویسد که یکی پنداشتنِ وجود و ماهیت برای خداوند متعال رأی فلاسفه است (صدق الکلام في علم الکلام: ص 224).

اگرچه شمس الدین سمرقندی وضاحت می‌بخشد که اختلاف در این مسئله از آنجا منشأ می‌گیرد که وجود به کدام معنا بکار می‌رود؛ اگر مراد از وجود «کَون» (هستی) باشد، پس وجود زائد بر ماهیت است، و اگر مراد از وجود «ذات» باشد، پس وجود عینِ ماهیت است (المعارف: ج1، ص334)، ولی سعدالدین تفتازانی نمی‌پذیرد که اختلاف تنها لفظی باشد و توضیح می‌دهد که اصلِ اختلاف از آنجا برمی‌خیزد که کسانی که وجود را زائد بر ماهیت می‌دانند، «وجود ذهنی» را مراد دارند زیرا عقل تنها وجود را به تصور می‌گیرد و نه ماهیت را، و ازین لحاظ وجود ذهنی زائد بر ماهیت است (شرح المقاصد، ج1، ص 327-329).

تفتازانی همچنان در «شرح عقائد نسفی» توضیح می‌دهد که: «هرگاه گفته شود که «وجود عین ماهیت در خارج است»، به این معنی است که در خارج، ماهیت را تحققی نیست و برای عارضِ آن – که وجود نامیده می‌شود – تحققی دیگر است، تا اجتماعِ قابل و مقبول فراهم گردد، مانند جسم و سیاهی. بلکه هرگاه ماهیت باشد، هستیِ آن همانا وجودِ آن است، ولیکن این دو در عقل مغایرِ هم اند، به این معنی که هرگاه عقل ماهیت را در نظر گیرد آن را بدون وجود در نظر می‌گیرد، و برعکس [نیز همینگونه است]» (شرح العقائد النسفیه، ص 189).

تعلیق به قلمِ: عمر جویا
برگرفته از: «مبانی کلام و مسائل توحید»

پیامبر برای گنهکاران امت خود آمرزش می‌طلبد، نه اینکه در حق شان دعای بد کند.

خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید که محمد مصطفی ﷺ در حق مؤمنان رؤوف و رحیم است:

{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ}
«بیگمان از خود شما بشما پیامبری آمده است؛ رنجهای شما بر او سخت است، به [خیرِ] شما حریص است، و بر مؤمنان رؤوف و رحیم است» (التوبة: 128).

صَلّوا عَلَی‌الحَبیبِ الشَّفیعﷺ♥️
پاداش کسی که صلوات میفرستد
«أَكْثِرُوا الصَّلَاةَ عَلَيَّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلَيْلَةَ الْجُمُعَةِ؛ فَمَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّى الله عَلَيْهِ عَشْرًا.»رواه بيهقی/۵۹۹۴
انس رضی الله عنه روایت می‌کند که پیامبر ﷺ فرمودند:
«از عصر روز پنج شنبه تا شب روز جمعه بر من صلوات بفرستید، و هر کس بر من صلوات بفرستد، خداوند ۱۰ بار بر او صلوات می‌فرستد.»
اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَی سَیِّدنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلَی آلِهِ وَ سَلِّم

آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است

یارب این تاثیر دولت در کدامین کوکب است

عمر جویا
پیامبر برای گنهکاران امت خود آمرزش می‌طلبد، نه اینکه در حق شان دعای بد کند.

خداوند متعال در قرآن مجید می‌فرماید که محمد مصطفی ﷺ در حق مؤمنان رؤوف و رحیم است:

{لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ}
«بیگمان از خود شما بشما پیامبری آمده است؛ رنجهای شما بر او سخت است، به [خیرِ] شما حریص است، و بر مؤمنان رؤوف و رحیم است» (التوبة: 128).

ارسطو تنها یک بهانه است!

نظر به منطقِ سلفیت: اینکه متکلمین اسلامی برای اثباتِ تنزیه خداوند متعال از جسمانیت و تمکن، در پهلوی نصوص دینی از «منطق ارسطویی» نیز استفاده کردند باید مُبتدع و بدعت‌گزار نامیده شوند، ولی اینکه ابن تیمیه بخاطر اثباتِ ازلی بودنِ نوع حوادث، از مفاهیم «نوع» و «جنس» و «افراد» (جزئی‌ها) کار می‌گیرد - که این مفاهیم را نیز ارسطو تحت مفاهیم «کلیات» به معرفی گرفته است – باید ستوده شود.

عمر جویا

1) قرآن مجید تنها بواسطۀ عقل برای انسان قابل فهم است و حجت می‌گردد. ازین‌رو، قرآن مجید برای حیوانات - که فاقد عقل اند - نه قابل فهم است و نه حجت. آنانی که از عقل انکار می‌ورزند، در واقع ادعا دارند که انسان با شنیدن قرآن مجید همان فهمی را کسب می‌کند که یک حیوان با شنیدن آن کسب می‌کند. درحالی‌که ما میگوئیم که عقل سبب میشود که انسان معانیِ قرآن مجید را فهم کند، ولی یک الاغ (خر) بجز صداها و آوازهایی که به گوشش می‌رسد چیز دیگری را از قرائت قرآن مجید فهم نمی‌کند.

عمر جویا

امام ابوحنیفه، بحیث شخصیت برازندۀ اهل رأی، توجه ویژه به استدلال عقلی داشت؛ استدلال بر اساس منقولات و نیز بر اساس معقولات. برای هردو نوع استدلال‌ها، مثال‌هایی ارائه می‌دارم.

زمانی‌که ابومقاتل سمرقندی از امام ابوحنیفه دربارۀ یکی از احادیث برساختۀ گروه خوارج پرسید که: «دربارۀ سخن مردم که می‌گویند «مؤمن زمانی‌که زنا می‌کند، ایمان از سرش طوری بیرون می‌شود که پیرهن از سرش بیرون می‌شود، و سپس چون توبه می‌کند ایمان به او برمی‌گردد» چه می‌گویی؟»، امام ابوحنیفه به استدلال عقلی بر اساس قرآن مجید روی آورد، و گفت: «آنچه روایت می‌کنند خلافِ قرآن مجید است، زیرا زمانی‌که خداوند متعال در قرآن از {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي} «زن زناکار و مرد زناکار» [النور: 2] یاد می‌کند، ایمان را از آن‌ها نفی نمی‌سازد. و زمانی‌که خدای تعالی می‌فرماید {وَٱلَّذَانِ يَأْتِيَـٰنِهَا مِنكُمْ} «آن دو مرد و زنی از شما که به زنا می‌پردازند» [النساء: 16]، منظور از لفظِ ﴿مِنكُمْ﴾ «از شما» یهود و نصاری نیست، بلکه منظور از مسلمانان است» (ابوحنیفه: «العالم والمتعلم»، ص 24-25). این نمونه‌ای از استدلال بر اساس منقولات است.

عمر جویا

در استناد ورزیدن به فتوای فقهاء، بخصوص فتاوای متقدمین، دو اشتباه معمول صورت می‌گیرد: یکی نقل کردنِ ناقص یک فتوا (بگونه‌ای که علتِ حکم در آن درست تبیین نگردد)، و دیگری تطبیق بخشیدنِ نادرست آن به واقعۀ دیگر (بگونه‌ای که فتوا از شرایط اصلی آن واقعه به واقعۀ مفارق دیگر که دارای شرایط متفاوت‌تر باشد مطابقت بخشیده شود).

قدیمی‌ترین فتوایی که امروز در جهت تحریم نوروز مورد استناد قرار می‌گیرد، از آنِ علامه حسن اوزجندی فرغانی مشهور به قاضی خان (متوفای 592 هـ) در قرن ششم هجری است. در ذیل، به تحلیل عبارات مذکور در کتاب «فتاوی قاضي خان» در باب نوروز می‌پردازم و به بعضی اشتباهاتی که امروز در خوانش و تطبیق این فتوا صورت گرفته اشاره می‌کنم.

در کتاب «فتاوی قاضي خان» آمده است:

«اگر مردی در روز نوروز چیزی بخرد که در روزهای دیگر نخرد و مُرادِ او از این کار تعظیم [و بزرگداشت] این روز باشد همانند تعظیم کردنِ کفار [این روز را] دچار کفر می‌گردد، ولیکن اگر این کار را برای اسراف و تنعم انجام دهد نه برای تعظیم این روز، این کفر نیست.

اگر کسی در روز نوروز به یک انسان هدیه‌ای ببخشد و مراد او ازین کار تعظیم این روز نباشد و این کار را بنابر عادت [و رواج] انجام دهد، این کفر نیست. ولی شایسته‌تر است که آنچه را که در روزهای قبل یا بعد از نوروز انجام می‌دهد، در این روز انجام ندهد تا از مشابهت به کافران احتراز ورزیده باشد. از امام ابوجعفر کبیر [استروشنی]** رحمه الله روایت است که گفت: اگر مردی پنجاه سال عبادت کرده باشد و در روز نوروز به بعضی از مشرکین تخم هدیه دهد – به ارادۀ تعظیم نوروز – به کفر سردچار می‌شود و همه عمل او تباه می‌گردد.

اگر شخصی مجوسی مهمانی‌ای برای گرفتن موی فرزند نوزادش ترتیب دهد، و یک مسلمان دعوت او را بپذیرد و در مهمانی‌اش اشتراک ورزد، این کفر نیست، ولی بهتر اینست که چنین نکند و در چنین کارها ایشان را همراهی نکند.

اگر مسلمانی کلاه کشیشانِ مجوس را بر سر خویش بنهد، امام ابوبکر محمد بن الفضل [بخاری] رحمه الله می‌گوید که او با این کار کافر نمی‌گردد. [قاضی خان] رضی الله عنه گفت: این جواب در صورتی درست است که این کار را بنابر ضرورت انجام دهد و چنین اعتقاد نورزد که با این کارش کافر می‌گردد، ولیکن اگر این کار را انجام دهد و در پندارش این باشد که با این کار کافر می‌گردد یا قصد او استخفاف [و حقیر شمردن] دین باشد، پس او کافر می‌گردد. از عبدالله بن ابوحفص [فرزند ابوحفص کبیر] رحمه الله روایت است که گفت: اگر کسی این کار را انجام دهد [یعنی کلاه کشیشان مجوس را بر سر نهد] و مراد او تقبیح کردنِ فعل آن‌ها باشد کافر نمی‌گردد» (فتاوی قاضي‌خان: ج 3، ص 362).

متنِ عربی:
«رجل اشترى يوم النيروز شيئا لم يشتره في غير ذلك اليوم إن أراد به تعظيم ذلك اليوم كما يعظمه الكفرة يكون كفرا و إن فعل ذلك لأجل السرف والتنعم لا لتعظيم اليوم لا يكون كفرا وإن أهدى يوم النيروز إلى إنسان شيئا ولم يرد به تعظيم اليوم وإنما فعل ذلك على عادة الناس لا يكون كفرا، وينبغي أن لا يفعل في هذا اليوم ما لا يفعله قبل ذلك اليوم ولا بعده وأن يحترز عن التشبه بالكفرة، وعن الإمام أبي جعفر الكبير رحمه الله تعالى إذا عبد الرجل خمسين سنة ثم جاء يوم النيروز وأهدى إلى بعض المشركين بيضة يريد به تعظيم يوم النيروز فقد كفر بالله وحبط عمله،وإذا اتخذ مجوسي دعوة لحلق رأس ولده وجز ناصيته فأجاب مسلم وحضر دعوته لا يكون كفرا والأولى أن لا يفعل ولا يوافقهم على مثل ذلك، مسلم وضع على رأسه قلنسوة المجوس قال الشيخ الإمام أبو بكر محمد بن الفضل رحمه الله تعالى لا يكفر بذلك قال رضي الله عنه وهذا الجواب إنما يصح إذا فعل ذلك ضرورة ولا يعتقد أنه يصير به كافرا فإن فعل ذلك وظن أنه يصير به كافرا أو يقصد به الاستخفاف في الدين فإنه يصير كافرا وعن عبد الله بن أبي حفص رحمه الله تعالى أنه قال إن فعل ذلك يريد به تقبيح فعلهم لا يكون كفرا» (فتاوی قاضي‌خان: ج 3، ص 362).

***********************
از متنِ این فتوا چه نتیجه‌گیری صورت می‌گیرد:

1) اگر در نوروزِ مجوسیان، شخصی به خریداری بپردازد یا به دیگران هدیه و تحفه بدهد، و قصد و مراد او تعظیم و بزرگداشت نوروز به همان‌گونه‌ای که مجوسیان نوروز را تعظیم می‌کنند نباشد، بلکه این کار را یا بنابر عادت و رواج انجام دهد یا بنابر تنعم و خوش‌گذرانی به تجلیل بپردازد، این کفر نیست.

2) اگر در نوروزِ مجوسیان، شخصی به خریداری بپردازد یا به دیگران هدیه و تحفه بدهد، و قصد و مراد او تعظیم و بزرگداشت نوروز به همان‌گونه‌ای که مجوسیان این روز را تعظیم می‌کنند باشد، این کفر است.

3) اشتراک ورزیدن به مهمانیِ مجوسیان برای گرفتنِ موی فرزند نوزاد کفر نیست، ولی بهتر است که به چنین مناسبت‌ها اشتراک ورزیده نشود.

4) اگر شخصی بنابر ضرورت، کلاه کشیشان مجوسی را بر سر بنهد، این کفر نیست. ولی اگر این کار را به قصد استخفاف، سبک شمردن و توهین کردن به دین اسلام انجام دهد، این کفر است.

***********************
آیا مراد از نوروز، همین نوروزی است که امروز شناخته می‌شود؟

قاضی‌خان در همین کتاب فتاوایش اشاره به دو نوروز می‌کند: یکی نوروز مجوسیان، و دیگری نوروز مسلمانان.

او در باب أیمان یا سوگندها اشاره می‌کند که:

«ولو حلف لا يدخل غلاناً إلى النيروز فهو على نيروز المسلمين لا على نيروز المجوس» (فتاوی قاضي‌خان: ج 2، ص 13).

ترجمه: اگر شخصی سوگند یاد کند که فلان کار را تا فرا رسیدن نوروز انجام نمی‌دهد، این سوگندش بر نوروز مسلمانان حمل می‌گردد نه بر نوروز مجوس.

در منابع دیگر تاریخی نیز از چندین نوروزهای متفاوت یادآوری شده است، و پس از تسلط مسلمانان بر سرزمین فارس و ماوراءالنهر و خراسان، تنها یک نوروز نبوده، بلکه نورزهای متعددی وجود داشته که یکی از آن‌ها «نوروز مجوسیان» بوده است.

اگر کسی بگوید که منظور قاضی خان از نوروز، روز اولِ سال است، پس در اینصورت نیز نوروز امروزی هیچ ربطی به نوروز مجوسیان ندارد. اینکه علامه اوزجندی قاضی‌خان در ختم قرن ششم (هجری قمری) می‌زیست، و پیش از وی تقویم جلالی را عمر خیام و دیگران در سال 471 هجری قمری در عصر سلجوقیان تدوین نمودند و روز نوروز را اول ماه فروردین/حمل نهادند، به گمان اغلب که مرادِ قاضی‌خان از «نوروز مسلمانان» همان نوروز تقویم جلالی باشد که آغاز آن با روز هجرت رسول الله (علیه الصلاة والسلام) مطابقت داده شده است.

پس آنچه را که قاضی خان در کراهیت و تحریم تجلیل از نوروز – به قصد تعظیم کردنِ دین مجوسی – تذکر داده است، اشاره به نوروز مجوسیان دارد نه نوروز مسلمانان!

***********************
آیا مسلمانان با تجلیلِ نوروز به تعظیمِ دین مجوسی می‌پردازند؟

در متنِ فتوای قاضی‌خان به بسیار وضاحت میانِ (1) انجام دادن یک عمل (مانند خریداری کردن و هدیه دادن) در روز نوروز بنابر عادت و رواج و بنابر تنعم و خوش‌گذرانی، و (2) انجام دادنِ همان عمل در روز نوروز به قصدِ تعظیم دین مجوسیان – تفکیک صورت گرفته است.

آنچه را که قاضی‌خان کفر پنداشته است، همان عملی است که در نوروز به قصد «تعظیم» - به مفهومِ تعظیم کردنِ مجوسیان روز نوروز را – انجام شود. قاضی خان تأکید می‌ورزد که «مُرادِ او از این کار تعظیم این روز باشد همانند تعظیم کردنِ کفار» (إن أراد به تعظيم ذلك اليوم كما يعظمه الكفرة).

مجوسیان در تعظیم این روز، حقانیت دین خود را مراد داشتند، درحالی‌که تجلیل مسلمانان از نوروز به مقصد یک رسم فرهنگی صورت می‌گیرد، و اگر مسلمانان در این روز به سَیر و هواخوری و میله کردن می‌روند، این نیز هیچ ربط و مناستبی به نوع تعظیمی که مجوسیان به نوروز داشتند ندارد.

***********************
متأخرین میان ابوجعفر کبیر و ابوحفص کبیر اشتباه نموده اند

علمای متأخر حنفی چون ابن البزاز (در فتاوای بزازیه)، ملا علی قاری (در «مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح»)، ابن عابدین (در «رد المحتار») و دیگران سخنی را که قاضی خان به ابوجعفر کبیر منسوب دانسته است، به امام ابوحفص کبیر نسبت داده اند، و این اشتباه است.

امام ابوجعفر بن عبدالله استروشنی (یا اسروشنی) شاگرد امام ابوبکر جصاص رازی و استاد ابوزید دبوسی بود، و در اواخر قرن چهارم هجری می‌زیست. او را به این خاطر ابوجعفر کبیر می‌نامیدند تا او را از ابوجعفر محمد بن الحسن استروشنی (متوفای 470 هـ) تفکیک بورزند.

این اشتباه را من حین مراجعه به متنِ فتاوای قاضی‌خان متوجه شدم، و تا هنوز نشنیده ام که کسی به این مسئله اشاره کرده باشد.

***********************
در مذهب حنفی، کتب فتاوی از حیث اعتماد و اعتبار در چه جایگاهی قرار دارند؟

ترتیب مراجعه و استناد ورزیدن به احکام فقهی در مذهب حنفی بر اساس درجۀ اعتماد و اعتبار کتب صورت می‌گیرد. ترتیب آثار فقهی مذهب حنفی از حیثِ اعتبار و اعتماد قرار ذیل است:

1) کتاب‌های ظاهرالروایه: یعنی کتاب‌های امام محمد شیبانی چون الجامع الصغیر، کتاب الأصل (یا المبسوط)، الجامع الکبیر، السیر الصغیر و السیر الکبیر. در این کتاب‌ها آرای امام ابوحنیفه، امام ابویوسف و امام شیبانی بگونۀ دستِ اول گزارش یافته اند.

2) نوادر: مابقی کتاب‌های امام شیبانی بنام «الزیادات»، و متباقی روایاتِ رسیده از امام ابوحنیفه، امام ابویوسف، امام حسن بن زیاد، امام زفر و دیگران که بواسطۀ علمای حنفی نسل دوم و سوم جمع‌آوری شدند ولی به حد تواتر نمی‌رسند.

3) متون فقهی: مانند مختصر طحاوی، الکافی، مختصر کرخی، مختصر قدوری، بدایة المبتدي، کنز الدقائق، وغیره.

4) شروح متقدمین بر متون: مانند المبسوط سرخسی، الهدایۀ مرغینانی، بدائع الصنائع کاسانی، وغیره.

5) فتاوای و واقعات: کتاب‌های فتاوای متقدمین

6) شروح متأخرین و حواشی بر شروح: مانند «فتح القدیر» ابن همام، «بحر الرائق» ابن نجیم، «رد المحتار» (حاشیه بر «درالمختار» حصکفی)، وغیره.

***********************
آیا در کتابهای ظاهرالروایه، نوادر، متون فقهی و در شروح متقدمین سخنی بر تحریم نوروز رفته است؟

نخیر. در هیچ یک از کتابهای ظاهرالروایه، کتاب‌های نوادر (آن تعداد که امروز در دسترس اند)، متون فقهی، و شروح متقدمین بر متون فقهی، هیچ تذکری در باب تحریم نوروز نرفته است.

این تنها بعضی از متأخرین بودند که در شروحات و در حواشی شان با استناد به فتوای قاضی‌خان از تحریم نوروز سخن گفته اند.

برخلاف، امام محمد شیبانی در کتاب الأصل (المبسوط) در هشت جا از نوروز یاد می‌کند (زمانی‌که به عقد بیع یا قراردادهای خریدوفروش می‌پردازد)، ولی قطعاً به کراهیت یا تحریم تجلیل کردن از نوروز اشاره‌ای نمی‌کند.

عمر جویا
بخاطری‌که سلفیت - از ابتدای طرح‌ریزی‌اش بواسطۀ ابن تیمیه - بحیث یک مذهب مستقل عرضِ اندام ننمود، بلکه بحیث رَوِش و بینشی طرح‌ریزی شد که در بطن مذاهب اهل سنت قابل پرورش باشد ولی این پرورده همانند موجود طُفیلی‌ای باشد که از وجود آن مذاهب خود را تغذیه کند و از هویتِ آن مذاهب کسبِ اعتبار کند، ولی اصول و قواعد بومیِ آن مذاهب را نفی کند و بجای آن اصول و قواعد خود را جاگزین سازد.

ادامه مطلب ... 👇

محمدالله صخره
پریروز یکی از علماء معروف منتسب به جریان سلفی در مصر حجازی محمد مشهور به ابو اسحاق حوینی در قطر به عمر 69 سالگی دیده از جهان فرو بست.
خبر وفات وی در بعضی رسانه های معروف عرب زبان نشر گردید و عدیدی از اشخاص علمی و کانون های علمی در خصوص وفات وی تعزیت تقدیم داشتند.
جامعة الازهر با زبان شیخ آن دکتور احمد الطیب نیز وفات شیخ مرحوم را تعزیت تقدیم داشته وبرای وی بهشت برین را آرزو نمود، در حالیکه از نظر منهجی میان منهج شیخ مرحومی و منهج رسمی جامعة الازهر تفاوت ملحوظ و معروف وجود دارد و از نظر سلوک تعبدی هم شیخ جامعة الازهر صوفی و ان مرحومی از رجالات معروف جریان سلفی اند..
خوب، مرگ ومیرها بسیار اند مخصوصا که در این شب و روز همهء ما وشما چه مرگ های فجیعانه و مرگ های دسته جمعیی کودکان و روزه داران را در غزه می بینیم که توسط اوباش جهان یعنی ائتلاف بین المللی صلیب، این نمرودهای زمان،این لکه های ننگ بر دامان فکر حقوقیی دو قرن اخیر غرب که میشد از آن بسیار آموخت، صورت می گیرد، تا سرحدی که دل انسان کباب میشود.
اما این سطور را به مرگ شیخ حوینی رحمه الله به این خاطر اختصاص دادم که طرز دعوت شیخ حوینی وهم طرز تعامل با وفات وی بسیار متفاوت از چنین وفات ها و واکنش بر چنین وفات ها در دو کشور همسایهء ما میباشد.
آنچه که از نظر من میتواند برای منتسبین مدارسی ما درس خوبی بوده باشد بخشی از اخلاق علمائی شیخ حوینی واخلاق علمائی محیط وی است.
از نظر منهج، شیخ حوینی بدون کم وکاست وابسته به بینش ظاهرگرایی بود اما مدنیتی که در سایهء آن می زیست و شاید هم اوضاع سیاسی که بر محیط وی حاکم است مرزهای را برای منهج ظاهرگرایی وی وضع کرده بود، مرزهای که میشود آن را خطوط سرخ نامید.
اما عبور نکردن از مرزها هم اندکی حکمت می خواهد، ساحاتی که منهج ها و فرقه ها در آن،خطوط قرمز را عبور کرده اند هم قبر خود را وهم قبر دیگران را کنده اند.
من در دوران طولانیی که در مصر زیستم با بسیاری از منتسبین جریان سلفی آشنایی داشتم، البته آشنایی در سرحد داد وستد و تعامل وبرخورد آنان با آراء آنانی که آنها آنان را خارج از منهج خود می شمردند، حتی زمانی که پایان نامهء ماستری ودکتورای خود را می نوشتم با دارالطباعهء سرو کار داشتم که همه جوانان سلفی بودند، حقیقتا من در کل برخورد زشتی ندیدم و باری هم از شیوخ منهج مذکور نشنیدم که بر علیه موزیمی از موزیم های پر از تماثیل در مصر، یا بر علیه زیارتی از زیارت های پر از زائران در مصر که بعضی آن منسوب به اهل تشیع و دوران فاطمی اند، و یا بر علیه جشن های صوفیان در مصر سخنان تحریک آمیزی که منجر به حمله و تخریب وهدم شود گفته باشند، گرچند که از منابر خود رأی خود را در مقابل آنچه خرافه وبدعت و امثال این مسمیات می شمردند ابراز می کردند، البته حساب سلفی های که جهادی نامیده میشوند جدا است انان مردمان مخفی و بسیار بی سواد و مرموز بودند وحساب انان از حساب سلفی های که علمی نامیده میشوند جداست، لا اقل در باب تعامل با واقع متفاوت است گرچند منابعشان یکی باشد.
سلفی های مصر در عرصهء سیاسی هم حزب معروفی اساس نهادند و حکومت هم از آنان برای ایجاد بعضی توازن های سیاسی خوب مستفید شد حتی باری سیسی رئیس جمهور مصر از ابو اسحاق حوینی به شکل رضایت آمیزی نام برد و طوری وانمود کرد که گویا درسهای وی را میشنود.
ابو اسحاق عالمی بود که مختص در یک فن بود که همان فن اسانید است و این تخصص محصول جد وجهد شخصیی وی بود که میگویند از طریق حضور در درسهای واعظ معروفی بنام عبدالحمید کشک که در نزدیکی ما مسجد داشت و کسیت های وی بر سر راه و درب مساجد فروخته میشد، آغاز گردید و سپس به خواندن تصنیفات شیخ معروف سلفی مرحوم ناصرالدین البانی بیشتر گردید ورنه ابو اسحاق فاکولته را در بخش السُن از دانشگاهِ معروف عین شمس در قاهره به اتمام رسانیده و رشتهء زبان اسپانیایی را برگزیده بود و برای تخصص بیشتر در زبان اسپانیایی از طریق بورسیه مدتی در اسپانیا سپری نموده بود. یعنی که شیخ مرحوم زیربنای تخصصی در تراث اسلامی نداشت همانطور که شیخ البانی نیز چنین بود و کسب اصلی وی ساعت سازی بود، منتها شیخ ابو اسحاق به حکم ذکاوتِ شخصی و تسلط حاصل از زبان مادری اش یعنی عربی و نیز سعی بلیغ خود به شهادتِ اهل علم در فن روایت حدیث شهرت بسزایی یافته بود.
ناگفته نماند فن روایتِ حدیث فنی است که هیچ منتسب علوم اسلامی نمیتواند از ان مستغنی باشد بلکه مجموعی از اعتقادیات وعبادات مسلمین به این فن وابسته است و کتب احادیث با انواع اسامی آن اعم از صحاح و سنن ومسانید و مصنفات فی الجمله مرجع سائر علوم اسلامی اند گرچند بالجمله نباشند. لهذا استغنا از روایتِ حدیث ممکن نیست منتها فن درایت حدیث و فقه حدیث فن بزرگتریست و این شبیه همان مقوله است که میگوید" یک مَن علم را ده من عقل باید".
البته هیچ مشتغل به علمی نمی گوید که دوغ من ترش است ومستغرقین فنِّ روایت که چنان اشتغال عاشقانه آنان را چنان غرق تنقیح اسامی قرون اولیه ساخته است که از عشق مقاصد منقول عنه غافل مانده اند نمی گویند که از درایت دور اند، بلکه خود را شهسوار میدان درایت می شمارند، اما این واقعیت هاست که داوری میکند و به تعبیر وطنی مینمایاند که یک نان چند فتیر است.
ولی در هر صورتی تا زمانی که مشترکات در نقل یعنی در نصوص میان مذاهب و میان مناهج وجود داشته باشد قطیعه و بریدن ذات البینی معقول نیست.
در کتاب فقه السیره نوشتهء مرحوم شیخ محمد غزالی که از نظر من عالمانه ترین کتاب در سیرت نبوی است که خوانده ام تخریج احادیث از سوی مرحوم شیخ ناصر الدین البانی صورت گرفته است و شیخ البانی در جایی می گوید بعضی احادیث موجود در کتاب مذکور شروطی را که وی لازم می داند پوره نکرده است و وی آن شروط را بیان داشته به شیخ غزالی فرستاده ولی شیخ غزالی نظر به مرامی که از ان احادیث داشته است در طبع جدید کتاب متروک قرار داده است و بر همین ملحوظ شیخ البانی الفاظ تندی را نثار شیخ غزالی میکند. اما برای من بحیث یک خواننده آنهم یک خوانندهء مقایسوی فهمیدم نفعی که از افکار و بینش شیخ غزالی ازان کتاب واز سائر کتابهایش عائد امت میشود مانند گشودن زنجیر از دست وپای انسان محبوسی است که سالها در قید مانده باشد و افسردگی محبوس انگاه بیشتر میشود که بداند این ندیمان سلطان بودند که اورا این همه سالیان دراز در حبس افگنده و زنجیر وزولانه بر دست وپای وی زده بودند وسلطان خبری نداشته است.
با این هم، آنگاه که بحث درس وتدریس وتحقیق تراث اسلامی مطرح شود از خدمات شیخ البانی نمیشود استغنا کرد، گرچند که مقداری از آن خدمات برای ما نافع باشند ومقدار کاملِ آن برای اتباع ومقلدین خودش نافع باشند.
اما فرق ابو اسحاق از شیخ البانی و از سائر اقرانش در یک چیز مهم بود،وان عفت زبان بود.
ابو اسحاق بر خلاف عادت معهودی که بعضی هم منهجان وی داشتند و دارند پیام خود را ومنهج خود را از طریق بیان علمی مطرح می کرد و از زخم زبان دوری می جست،شاید مطالعهء آفاقیی که در ادبیات عربی و اسپانی داشته است بر نرمیی زبان وی بی اثر نبوده است.
روی هم رفته جامعهء دردمند افغانی که در فقر علمی بسر میبرد و بخواهیم نخواهیم در یک رابطهء تقدس گرایانه واکثرا یکجانبه با مشایخ بیرون بسر می برد، میتواند از تعامل وبرخوردِ نسبتا خوبِ علماء بیرون قطع نظر از تفاوت منهج وحتی تفاوت مذهب، بیاموزد.
مکرر می گویم یگانه راه باقی ماندهء نجاتِ مسلمانان از ظلم وستم استبدادِجهانی به رهبری صهیونیزم خونخوار،همدیگر پذیری است و توسعهء دائرهء معذور دانی است و در اشدِّ حالات، تعامل نیک در دنیا وموکول کردن عذاب به عقبی است.
مسلمانان همدیگر را در دنیا عذاب ندهند بس است و اگر بسیار شائق تعذیب همدیگر اند این آرزوی بزرگ در حق همدیگر را به قبر موکول کنند میشود. در دنیا برای خود مار نشوند در قبر مارهای کلان را برای هم آرزو کنند میشود. اللهم اجرنا من عذاب النار. اللهم لا تؤاخذنا بعدلک بل خذنا بفضلک فرحمتک وسعت کلَّ شیء.
رحمت خدا بر شیخ ابو اسحاق حوینی و امثال وی و رحمت خدا بر مظلومین غزه وغضبِ خدا بر ظالمین ومستکبرین صلیبی و غاصبین صهیونی که از نوشیدن خون کودکان و زنان و کهن سالان سیر نمی شوند.
و ما علینا الا البلاغ المبین.

ب. مبصر

درین سکوت شرم‌آگین، خورشید بر ویرانه‌های غزه خون می‌گرید. کودکی در آوارها عروسک خود را می‌جوید و مادری در میان جنازه‌های افتاده بر خاک، نام و نعش فرزندش را جستجو می‌کند. زمین از بوی خاکستر سوخته‌گان خسته است و آسمان شاهدی خاموش بر جنایتی هولناک که نامش را «تمدن» و «دموکراسی» نهاده‌اند. جهان، کور و کر است. دستانی که قلم «حقوق بشر» می‌گردانند، همان‌هایی هستند که ماشهٔ ظلم و ظلمت را می‌فشارند. لب‌هایی که واژهٔ پاک «صلح» را زمزمه می‌کنند، دقیقا همان‌هایی هستند که جنگ و جنایت را توجیه می‌کنند. رسانه‌ها، کرنای کر دشنه و دروغ شده اند، و سیاست‌مداران پستِ بدمست، در بزم زور و تزویر، بر سر جنازه حقیقت قهقهه‌کنان پیک می‌نوشند. حقوق، در دستان خونین قدرت به بازیچه بدل شده؛ هرجا که بخواهند، آن را علَم می‌کنند و هرجا که نپسندند، به‌ طاق نسیان‌اش می‌گذارند. موشک، اگر از آدرس ظالم شلیک شود، «دفاع مشروع» است، و سنگ، اگر در دستان مظلوم باشد، «تروریسم»!
غزه، زخم باز و لکه‌ای ننگی بر تارک تاریکِ تاریخ است، و روزی خون پاک شهیدانش، کاخ ظلم و ظلمت را از بیخ و بن برخواهد کند. تاریخ بیدار است و نام این جنايت‌پیشگانِ جلاد و کسانی که با مشاهدهٔ این حجم از بربریت هم‌چنان خاموش اند، در حافظه‌اش حک خواهد کرد. قسم به «آیهٔ زیتون» که روزی بر ویرانه‌های ظلم، عدالت سرود پیروزی سر خواهد داد، وما ذلك على الله بعزيز!

عمر جویا

کلام امام ابوحنیفه امتزاج لاهوت و ناسوت است؟
کلام امام طحاوی کلام مُبتدعین است؟

امام ابوحنیفه در رسالۀ الوصیه می‌نویسد: «رنگ و کاغذ و کتابتِ قرآن همه مخلوق اند، چون اینها افعال بندگان اند، درحالی‌که کلام خدای تعالی غیرمخلوق است. نوشتار، حروف، کلمات و آیات – همه دلالتِ قرآن استند چون بندگان [برای فهم کلام خداوند] به این‌ها نیاز دارند. درحالی‌که کلام خداوند متعال قائم به ذات خداوند است و معنایِ کلام خداوند از طریق همین چیزها فهمیده می‌شود» (الوصية: ص 457). عینِ همین عبارت در «فقه اکبر» نیز آمده است که ابن ابی العز از آن گاه گاهی نقل میکند.

یعنی، امام ابوحنیفه:
(1) کلام خداوند متعال را قائم به ذات خداوند می‌داند؛
(2) حروف و کلمات قرآن را «دلالاتِ قرآن» می‌داند که بواسطۀ این‌ها کلامِ خداوند متعال برای انسان‌ها فهمیده می‌شود؛
(3) میان کلامِ خداوند که غیرمخلوق است و کتابت قرآن که مخلوق است تفکیک می‌ورزد.

ابن ابی العز سلفی چنین سخن را امتزاج لاهوت و ناسوت می‌خواند و کفر می‌پندارد. او می‌گوید: «آن‌ها می‌گویند که کلام الله همانا معنیِ قائم به ذات خداوند است که قابل شنیدن نیست، اما نظم [قرآن] شنیده می‌شود و مخلوق است، پس معنیِ قدیم بواسطۀ نظمِ مخلوق فهمیده می‌شود؛ این شبیه امتزاج لاهوت با ناسوت است که نصاری در باب عیسی علیه السلام گفتند» (شرح الطحاویة: ص 148).

****************
امام طحاوی «حد»، «ارکان»، «اعضاء» و «جهت» را از خداوند متعال صریحاً نفی می‌کند و می‌نویسد: «خداوند برتر است از آنکه حد و نهایتی داشته باشد، یا اینکه [ذات او] ارکانی داشته باشد، یا اعضاء [و اندامی] داشته باشد، یا ابزار [جسمانی] داشته باشد. و نیز جهات شش‌گانه او را احاطه نمی‌کند آنگونه که دیگر مخلوقات را احاطه می‌کند» (عقیدۀ طحاویه).

در شرحِ آن، ابن ابی العز سلفی می‌نویسد: «کسانی که این‌ها را نفی می‌کنند، با این‌ها [معانیِ] حق و باطل را نفی می‌کنند.... ما خداوند متعال را – نه از حیث نفی و نه از حیث اثبات – با چیزی وصف نمی‌کنیم که او خودش را وصف نکرده باشد و رسولش وی را وصف نکرده باشد، زیرا ما متابعین استیم نه مبتدعین» (شرح الطحاویة: ص 189).

ابن تیمیه نیز جهت تکفیر کسانی که «حد» را از خداوند متعال نفی می‌کنند، سخنِ ابوسعید دارمی را بگونۀ «تائیدی» نقل می‌کند که گفته است: «پس همه آنچه [تا اینجا نقل کردیم] و مانند این‌ها، شواهد و دلائل بر حد داشتن خداوند می‌باشند. و هر آنکه به این اعتراف نکند، پس به آنچه که خداوند [از قرآن] فروفرستاده است کفر ورزیده و آیات خداوند را انکار نموده است» («درء تعارض العقل والنقل»، جلد 2، صفحه 58).

اینگونه عملکرد ابن ابی العز را که از یکسو ادعای حنفی بودن را دارد و از سوی دیگر سخنِ معروف امام ابوحنیفه را و سخنِ مندرج در عقیدۀ طحاویه را سخنان کفر و بدعت بخواند، چه بنامیم؟!

متوجه باشیم که در راستای اهداف والاتر، حسادت با دوستان بهتر از ما و کینه با مخالفین ما، ما را از رسیدن به سرمنزل مقصود باز ندارند.

من در نقد کردنِ سخنان اشتباه کسانی که به خیانتِ علمی در حق مذهبم مُنهمک شده اند یا می‌شوند، یا در نقد کردنِ سخنان پُرخطای کسانی که با افراطگرایی و ظاهرگرایی می‌خواهند عرصه را برای «عرفان اسلامی» و برای «عقلانیت» تنگ سازند، یا در نقد کردنِ سخنانِ کسانی که از نام عقلانیت سوء استفاده کرده سخنانِ سوفسطه‌گرا و ضد عقلانی را برای تضعیف خداباوری و جهت دین‌ستیزی بکار می‌بندند، کوچک‌ترین تردیدی ندارم. نه پروای این را دارم که آن «روایت» تا چه اندازه در جامعه محبوبیت کسب کرده و نه پروای این را دارم که گویندۀ این سخن یا متفکر این نظریه تا چه اندازه طرفدار دارد.

تا زمانی که دلائل را از آموزه‌های علمای متقدم ما – اعم از مجتهدین و متکلمین اهل سنت – در دست داشته باشم، و حجت و برهان عقلی در آن مسئله برایم ثابت شده باشد، از نقدِ سخنانی که به نظرم باطل اند پرهیز نمی‌ورزم.

هدفِ ما تبلیغ رَوِش اهل رأی در دین، تسدید عقلانیت، و ترویج عرفان اسلامی است.

پس زمانی‌که اینگونه اهداف والاتر را دنبال می‌کنیم، هیچ نگران طعن و رد مخالفین خویش نیز نیستیم؛ ؛ چه ما را متهم به دروغ‌پردازی کنند، چه متهم به تعصب کنند، چه متهم به نفاق‌افگنی کنند، هیچ نگران نیستیم.

اگر خود ما از باطن دچار حسادت نگردیم و دچار کینه‌توزی شخصی با مخالفین ما نگردیم، مخالفین ما از بیرون هرگز نمی‌توانند با اتهامات و طعن بستن ما را از تداوم و استقامت در این راه باز بدارند.

پروردگار متعال توفیق دهنده و عصمت بخشنده است.

عمر جویا
ابن تیمیه: انکار از احادیث آحادی که نزد اهل حدیث جایگاه متواتر را دارند کفر است.

مفتی منیر شاکر را در پاکستان تکفیر کردند، و امروز او را به شهادت رساندند، به سبب اینکه او نسبتِ بعضی از احادیث صحیح بخاری را به رسول الله (علیه الصلاة والسلام) نمی‌پذیرفت. اگرچه شاید مسائل سیاسی نیز در کشتنش نقش داشته باشد، ولی غوغا و جنجال او بیشتر از بابت نقدهایش بر روایات صحیح بخاری بوده است.

متنِ ذیل را سال گذشته نوشته بودم، و بنابر ملحوظات نشر نکردم. ولی فکر میکنم که بهتر است نشر گردد و شاید برای بعضی از دوستان حاوی معلومات تازه باشد. ادامه مطلب ...

**************************