عقيده اهل سنت و الجماعت

همچنان پروردگار متعال در سه جا از مغفرت طلب کردنِ پیامبر برای گنهکاران امتش یادآوری می‌کند:

{وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُوا أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا}
«اگر آنها هنگامی که بخود ظلم کرده بودند به نزد تو می‌آمدند، و آمرزش خدا را طلب می‌کردند، و پیامبر برای شان آمرزش می‌طلبید، واقعاً خدا را توبه پذیر مهربان می‌یافتند» (النساء: 64).

{إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَن لِّمَن شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ}
«پس چون برای پاره‌ای از امور خویش از تو اجازه بخواهند، هر کدام شان را که خواهی اجازه بده، و از خدا برای ایشان آمرزش بخواه. حقا که خداوند آمرزنده و مهربان است» (النور: 62).

**********************
با درنظرداشت این سه آیت، محال است پیامبری را که خداوند متعال بر رؤوف و مهربان بودنش بر مؤمنان شهادت می‌دهد در حق گنهکارانِ امتش عذاب را بطلبد یا دعای بد کند.

حدیثی در صحیح ابن حبان، المعجم الاوسط طبرانی، مجمع الزوائد هیثمی و دیگر آثار روایت شده که محدثین آن را بعضاً صحیح و بعضاً حسن خوانده اند. حدیث ازین قرار است:

«رسول الله ﷺ به منبر بالا شد و «آمین، آمین، آمین» گفت. برایش گفتند که یا رسول الله، حین بالا شدن بر منبر آمین آمین آمین گفتی؟!
او گفت: جبرئیل نزدم آمد و گفت: کسی‌که ماه رمضان را شاهد باشد ولی بخشوده نشود و به آتش دوزخ داخل گردید، پس خداوند او را دور کرد، بگو آمین، من گفتم که آمین.
کسی که پدرومادرش یا یکی از آن‌ها نزد وی باشد و او با ایشان بِر و نیکویی نکرد، و او مُرد، و به آتش دوزخ داخل گردید، پس خداوند او را دور کرد، بگو آمین، من گفتم که آمین.
کسی که ترا نزدش یاد کنند و او بر تو درود نفرستد و او مُرد، و به دوزخ داخل گردید، پس خداوند او را دور کرد، بگو آمین، من گفتم آمین».

(أنَّ النَّبيَّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم صعِد المِنبَرَ فقال : آمينَ آمينَ آمينَ. قيل : يا رسولَ اللهِ إنَّكَ حينَ صعِدْتَ المِنبَرَ قُلْتَ : آمينَ آمينَ آمينَ. قال : إنَّ جِبريلَ أتاني فقال : مَن أدرَك شهرَ رمضانَ ولَمْ يُغفَرْ له فدخَل النَّارَ فأبعَده اللهُ قُلْ : آمينَ فقُلْتُ : آمينَ. ومَن أدرَك أبوَيْهِ أو أحَدَهما فلَمْ يبَرَّهما فمات فدخَل النَّارَ فأبعَده اللهُ قُلْ : آمينَ فقُلْتُ : آمينَ. ومَن ذُكِرْتَ عندَه فلَمْ يُصَلِّ عليكَ فمات فدخَل النَّارَ فأبعَده اللهُ قُلْ : آمينَ فقُلْتُ : آمينَ)
**********************
اهل ظواهر می‌گویند که « فأبعَده الله » (ترجمۀ تحت اللفظی: خداوند او را دور کرد) به این معنی است که: «خداوند او را از رحمت خود دور کند». بعضی دیگر از شارحین اهل حدیث می‌گویند که: «خداوند او را هلاک سازد». چنانکه شیخ ابن عثیمین در یکی از سخنرانی‌های خود می‌گوید: «جبرئیل و رسول الله بر چنین اشخاص دعای بد کردند.»

اما اهل معنی می‌گویند: محال است که جبرئیل علیه السلام و رسول الله ﷺ اینگونه افرادی از امت را دسته‌جمعی دعای بد کرده باشند. اینگونه تفسیر ازین حدیث در تناقض با آیات قرآن مجید قرار می‌گیرد زیرا خداوند متعال پیامبر را رحمت برای جهانیان (الأنبیاء: 117)، آمرزش طلب کننده (النساء: 64)، و رؤوف و مهربان (التوبة: 128) وصف کرده است، و به او امر نموده است تا در حق گنهکاران آمرزش طلب کند (النور: 62). همچنان، از چندین حدیث مشهور دیگر می‌دانیم که رسول الله ﷺ برای آمرزش خواستن و طلبِ مغفرت برای امت خود اشک ریختانده است و گریه کرده است.

آیا کسی که حتی دشمنانش را به دشنام یاد نکرده، می‌تواند که برای گنهکارانی از امت خودش طلب هلاکت کند و دعای بد کند؟!

**********************
پس تفسیر درست این حدیث چگونه است؟

امام نجم الدین نسفی (متوفای 537 هـ) می‌گوید که لفظ « فأبعده الله » به این مفهوم است که «خداوند او را از عذاب دور کند!». او در فتاوای خود تفسیر امام ابوحنیفه را ازین حدیث اینگونه روایت می‌کند:

«مردم از امام مسلمین ابوحنیفه (رحمه الله) پرسیدند که چرا رسول الله ﷺ بر این سه طبقه از مردم دعای بد کرد درحالی‌که او نبی رحمت بود؟
ابوحنیفه به ایشان گفت: پیامبر هرگز به کسی دعای بد نکرده است، به چه دلیل این سخن را می‌گوئید؟
گفتند: بخاطری‌که گفت « فأبعده الله » (خداوند او را دور کناد).
ابوحنیفه گفت: او بشارت داد که خداوند او را دور سازد.
پرسیدند: خداوند او را از رحمت و نوازش خویش دور سازد؟! منظورت از بشارت چیست؟
ابوحنیفه گفت: معنای آن اینست که آنکسی که شاهد رمضان باشد و بخشوده نشود، یا مادر و پدرش را یا یکی از آن‌ها را نزد خویش داشته باشد و بازهم بخشوده نشود، یا نزدش پیامبر یاد شود و او بر وی درود نفرستد، او سزاوار وعید [عذاب] می‌باشد، پس خداوند او را ازین وعید عذاب دور کناد! پس این دعای خیرخواهانه است نه دعای بدخواهانه» (منبع: «جواهر الفتاوی»، مؤلف: ابوبکر محمد کرمانی، ص 151-152).

یعنی، مسلمانی که علی‌رغم زمینۀ رحمت و بخشش خداوند متعال در ماه رمضان بازهم مغرفت او تعالی را از آنِ خود نکند، چنانکه او فرصت‌های عبادت کردن و مغفرت خواستن در این ماه را از دست بدهد، یا فرصت‌های خدمت و مغفرت را که خداوند به سبب پدر و مادرش برایش فراهم ساخته به هدر دهد، یا فضیلتی را که خداوند در درود فرستادن بر پیامبرش به مسلمانان داده است به باد فراموشی بسپارد، البته که چنین سه دسته از اشخاص به سبب گناهانی که از قبل انجام داده اند مستحق عذاب دوزخ خواهند بود. ولی جبرئیل و رسول الله ﷺ بازهم به چنین اشخاص دعای آمرزش و بخشش کردند، تا خداوند این سه گروه از مردم را با وصف غفلت‌ورزی‌های شان از عذاب دوزخ دور سازد!