عقيده اهل سنت و الجماعت

عمر جویا

ابن تیمیه در یکی از کتاب‌هایش می‌نویسد: «خداوند سبحانه وتعالی در بالای جهان است، و این فوقیتِ حقیقی است نه فوقیتِ رتبه» (بیان تلبیس الجهمیه، ج1، ص390).

در نگاه نخست، این فوقیت – یعنی در بالاها بودن – به ذهن انسان عاجزی که از روی زمین بسوی آسمان تنومند نگاه می‌کند معقول می‌نماید تا خداوند را به جهتی در بالای جهان نسبت دهد، اما پس از کمی تأمل و تفکر بطلان چنین پندار نمایان می‌گردد.

امروز ما می‌دانیم افرادی که در نیم‌کرۀ شمالی اند، بالایی یا فوقیت برای شان به جهتِ شمال کرۀ زمین است، درحالی‌که افرادی که در نیم‌کرۀ جنوبی اند، بالایی برای شان به جهتِ جنوب کرۀ زمین است. یا برای کسانی که در وسط کرۀ زمین قرار دارند، جهت فوق از منطقه‌ای در شرق زمین تا منطقه‌ای در غرب زمین معکوس یکدیگر خواهد بود. مثلاً اگر شخصی در شهر کابل به آسمانِ بالای سرش دست بلند کرده اشاره کند، و شخصی در شهر نیویارک امریکا دست بلند کرده به آسمان اشاره کرد؛ اشاره‌های شان کاملاً معکوس یکدیگر خواهند بود. پس جهتی که برای بعضی‌ها در روی زمین بالا و فوق وصف می‌گردد، برای دیگران پایین یا زیر پا وصف گردیده می‌تواند.

اگر کسی امروز استدلال کند که ما کرۀ زمین را در مجموع در نظر می‌گیریم، پس فوقیت همانا فوق بر شمالِ کرۀ زمین است، بازهم این استدلال نادرست است، زیرا انتخاب قطبِ شمال بحیث نقطۀ بالایی برای کرۀ زمین و ترسیم نقشۀ کرۀ زمین و نقشۀ نظام شمسی به شکل و معیار امروزی تصمیم و انتخاب دانشمندان غربی بوده است که از نیم‌کرۀ شمالی برخاسته اند. آن‌ها منطقۀ خود را – یعنی اروپا را – در بالا ترسیم کردند و افریقا را در پائین ترسیم کردند، درحالی‌که تمامی نقشه‌هایی که در جهان اسلام از قرن 9 میلادی تا قرن 12 میلادی، توسط ابوزید بلخی (متوفای 322 هـ)، ابواسحاق اصطخری (346 هـ)، محمد ادریسی (559 هـ) و چندین تن دیگر ترسیم شده اند، قطب جنوب را در بالا ترسیم کرده اند، یعنی با معیار امروزی سرچپه پنداشته می‌شوند. برای دیدن نقشه‌های دانشمندان مسلمان که قطب جنوب را در بالا ترسیم کرده بودند به صفحۀ زیر مراجعه کنید:
https://muslimheritage.com/maps/

به عین ترتیب، نگرش ما بر نظام شمسی نیز هیچ فرقی نمی‌کند؛ چه در توافق با تصاویر و نقشه‌های ستاره‌شناسی – که امروز معمول و معیار شده اند – بر آفتاب و نظام شمسی بنگریم، یا برعکس بر آن‌ها بنگریم هردو یکسان اند. یگانه تفاوت این خواهد بود که در نگرش نخستین، چرخش زمین به دور آفتاب را از چپ به راست یا خلافِ عقربۀ ساعت درخواهیم یافت (که فعلاً همینگونه در منابع علمی معاصر نشان داده می‌شوند)، و در نگرش دومی – یعنی از طرف قطب جنوبی – آن را از راست به چپ یا موافقِ عقربۀ ساعت درمی‌یابیم. بنابراین، فوقیت یا بالایی در تناسب به نظام شمسی ما وابستگی به خود بیننده دارد، و هیچ دلیل قطعی بر اینکه کدام جهت در عالم کائنات و کهکشان‌ها فوق باشد و کدام جهت پایین باشد وجود ندارد.

بر این اساس، پیروان امروزی ابن تیمیه که خداوند را با جهت فوق وصف می‌کنند هیچ پاسخی به این حجت و دلیل ندارند.

ازین جاست که متکلمین حنفی و اشعری گفته اند: خداوند ازینکه مکان و جهتی داشته باشد پاک و منزه و بزرگ و برتر است!